Przekazywanie infrastruktury wodno-kanalizacyjnej spółkom komunalnym w zamian za niski czynsz to stały punkt zapalny w relacjach JST z Dyrektorem KIS. Gminy zawierają odpłatne umowy dzierżawy, aby zachować prawo do pełnego odliczenia podatku VAT od wielomilionowych inwestycji. Dyrektor KIS znalazł jednak sposób na unikanie rozstrzygania takich spraw – masowo odmawiał wydawania interpretacji indywidualnych, powołując się na klauzulę nadużycia prawa ze względu na rzekomo zaniżoną stawkę czynszu. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego zmieni powyższą praktykę?
Stan faktyczny
Gmina J. zaplanowała budowę oraz modernizację sieci wodociągowo-kanalizacyjnej współfinansowanej ze środków unijnych (PROW 2014-2020). Po zakończeniu prac inwestycja miała zostać przekazana spółce (100% udziałów gminy) na podstawie umowy dzierżawy na czas nieokreślony, a pobierany co miesiąc czynsz miał być dokumentowany fakturami VAT.
Szacowana wartość całej inwestycji została określona na kwotę 4 285 500 zł netto. Szacunkowa kwota czynszu dzierżawnego została ustalona przez gminę na poziomie 210 425 zł netto rocznie łącznie (w tym około 14 045 zł netto za stację uzdatniania wody oraz 7 380 zł netto za nową sieć wodno-kanalizacyjną). Przy takim ukształtowaniu opłat roczny czynsz miał stanowić zaledwie około 0,5% wartości poniesionych nakładów inwestycyjnych.
Chcąc zabezpieczyć swoje finanse, gmina złożyła wniosek o interpretację indywidualną, w której zadała następujące pytanie: Czy w związku z odpłatnym udostępnieniem wybudowanej infrastruktury na rzecz spółki (na podstawie umowy dzierżawy), gminie będzie przysługiwało prawo do pełnego odliczenia podatku VAT naliczonego od wydatków inwestycyjnych?
Gmina uważała, że ze względu na planowane wykorzystywanie zakupów inwestycyjnych wyłącznie do wykonywania czynności opodatkowanych (czyli odpłatnej dzierżawy udokumentowanej fakturami VAT), będzie uprawniona do pełnego odliczenia podatku naliczonego od poniesionych wydatków.
Postępowanie przed Dyrektorem KIS
W styczniu 2023 r. Dyrektor KIS wydał postanowienie o odmowie wydania interpretacji. Organ uznał, że istnieje uzasadnione przypuszczenie nadużycia prawa (art. 5 ust. 4 i 5 ustawy o VAT). Dyrektor KIS skupił się wyłącznie na ekonomicznym aspekcie umowy. Wyliczył, że przy tak niskiej stawce czynszu, zwrot nakładów na inwestycję zająłby gminie ok. 200 lat, co zdaniem organu oznaczało, że celem transakcji nie była realna działalność gospodarcza, a jedynie chęć bezprawnego wykreowania prawa do zwrotu VAT. Zdaniem organu tak drastyczna dysproporcja sugeruje, że faktyczną istotą czynności nie jest dzierżawa, lecz nieodpłatne użyczenie.
Gmina nie zgodziła się z tym rozstrzygnięciem i wniosła zażalenie na ww. postanowienie organu. W wyniku jego rozpatrzenia Dyrektor KIS wydał 5 stycznia 2023 r. kolejne postanowienie, którym utrzymał w mocy swoje poprzednie stanowisko. Podtrzymał on argumentację, że jedynym celem ukształtowania umowy odpłatnej na tak niskim i nieuzasadnionym ekonomicznie poziomie było bezprawne wykreowanie oraz zachowanie prawa do zwrotu podatku VAT. Od powyższego gmina złożyła skargę do WSA.
Postępowanie przed WSA i NSA
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie (wyrok z dnia 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SA/Ol 106/23) oddalił skargę gminy, popierając argumentację Dyrektora KIS. WSA uznał, że uzyskiwane dochody z czynszu są niewspółmiernie niskie do nakładów, co dawało organowi pełne prawo do powołania się na „uzasadnione przypuszczenie” nadużycia prawa i odmowy wydania interpretacji.
Sprawę ostatecznie rozpatrzył Naczelny Sąd Administracyjny. Wyrokiem z dnia 26 maja 2026 r. (sygn. akt I FSK 1401/23) uchylił wyrok WSA w Olsztynie oraz postanowienia Dyrektora KIS.
Warto jednak wyraźnie podkreślić, że na ten moment nie zostało jeszcze opublikowane pisemne uzasadnienie do wyroku NSA. Oznacza to, że szczegółowa argumentacja sądu kasacyjnego nie jest jeszcze publicznie znana, a motywy, jakimi kierował się skład orzekający, i pełne uzasadnienie jego decyzji poznamy dopiero po sporządzeniu i wydaniu oficjalnego dokumentu pisemnego.
Podsumowanie
Wyrok NSA to ogromny sukces proceduralny samorządów. Pokazuje on, że fiskus nie może bezkarnie i automatycznie zasłaniać się klauzulą nadużycia prawa, odmawiając wydania interpretacji tylko dlatego, że roczny czynsz dzierżawny jest niski w stosunku do wielomilionowych nakładów (jak w tym przypadku, gdzie wynosił ok. 0,5% wartości i dawał 200-letni okres zwrotu). Aby jednak skutecznie chronić prawo do odliczenia VAT, gmina musi precyzyjnie wykazać i uzasadnić ekonomiczno-organizacyjny sens przyjętych stawek we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej.
Olga Grabowska
Kancelaria Wyrzykowscy
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej, podatkowej ani jakiejkolwiek innej formy doradztwa. Wszelkie przedstawione w nim treści wyrażają osobiste poglądy autora oraz jego wiedzę na temat omawianych zagadnień. Autor ani wydawca nie ponoszą odpowiedzialności za ewentualne skutki wynikające z zastosowania się do informacji zawartych w artykule bez konsultacji z odpowiednim specjalistą.